Practicum: Zenuwstelsel – reflexen en reactietijd – Biologie Klas 3 VMBO-T

In dit practicum voor klas 3 VMBO-T onderzoek je de kniepeesreflex en meet je de reactietijd bij bewuste en onbewuste prikkels. Je koppelt aan de reflexboog, actiepotentiaal en de onderdelen van het zenuwstelsel.

Leerdoel

Na dit practicum kun je de reflexboog beschrijven (receptor, afferente zenuw, zenuwcentrum, efferente zenuw, effector), het verschil uitleggen tussen een reflex en een bewuste reactie, onderdelen van het zenuwstelsel benoemen, en de reactietijd berekenen en vergelijken.

Cursusniveau en vakgebied

Niveau: VMBO-T klas 3 | Vak: Biologie | Domein: K/10 Zintuigen en zenuwstelsel (CE) | Reflex, reflexboog, actiepotentiaal, zenuwstelsel, reactietijd, receptor, effector, synaps

Benodigdheden

• Reflexhamer
• Liniaal (30 cm) voor liniaaltest reactietijd
• stopwatch (optioneel)

Achtergrondinformatie

Een reflex is een snelle, onbewuste reactie op een prikkel via de reflexboog. Kniepeesreflex: prikkel patellapees → spierspoeltje (receptor) → afferente zenuw → ruggenmerg (zenuwcentrum) → efferente zenuw → quadriceps (effector) → been strekt. Reflexen gaan via het ruggenmerg, niet via de hersenen → sneller dan bewuste reactie. Reactietijd: de tijd tussen prikkel en bewuste reactie (via hersenen). Normale reactietijd: 150–300 ms.

Werkwijze

Proef A – Kniepeesreflex

1. Proefpersoon zit op tafel, been vrij hangend. Ontspan de spieren volledig.
2. Tik met de reflexhamer op de patellapees (onder de knieschijf). Observeer de reactie.
3. Herhaal terwijl de proefpersoon op zijn handen trekt (Jendrassik-manoeuvre). Verschil?

Proef B – Reactietijd (liniaaltest)

1. Persoon A houdt de liniaal verticaal. Persoon B houdt duim en wijsvinger bij 0 cm. Persoon A laat zonder aankondiging los. B grijpt zo snel mogelijk.
2. Meet de afgevallen afstand (cm). Bereken reactietijd: t = √(2h/g) met g = 9,8 m/s².
3. Herhaal 5×. Neem het gemiddelde. Vergelijk ogen open vs. ogen dicht (met tik als signaal).

Meettabel Reactietijd

Verwerkingsvragen

1. Verklaar waarom de kniepeesreflex sneller verloopt dan een bewuste reactie.
2. Bereken de reactietijd als de liniaal 12 cm valt (g = 9,8 m/s²).
3. Multiple sclerose tast de myelineschede aan. Wat is het gevolg voor reflexen en reactietijden?

Uitwerking

V1: Bij een reflex verloopt het signaal alleen via het ruggenmerg (niet via de hersenschors). Kortere weg → minder synapsen → minder vertraging. Bewuste reacties gaan via hersenstam en hersenschors → veel langere signaalweg → meer tijd nodig.

V2: t = √(2h/g) = √(2 × 0,12 / 9,8) = √(0,0245) = 0,157 s = 157 ms.

V3: Bij MS worden myelinescheden beschadigd. De myelineschede versnelt de geleiding (salterende geleiding via Ranvier-insnoeringen). Zonder intacte myelineschede verloopt de geleiding langs het hele axon → veel langzamer → reactietijden worden langer en reflexen kunnen zwakker of afwezig worden.

Benodigde laboratoriumapparatuur van Labvakhandel

Labvakhandel levert reflexhamers en stopwatches voor zenuwstelselpraktika in het voortgezet biologieonderwijs.

Bekijk het assortiment of neem contact op voor advies.

Meer practicumopdrachten

Ontdek alle practica in de Labvakhandel kennisbank — voor biologie, scheikunde en natuurkunde.